Svetionici na ušću Tamiša u Dunav, poznati u narodu kao "vodeni stražari" ili "pančevačke kule", predstavljaju jedan od najoriginalnijih i najvrednijih spomenika industrijske i pomorske baštine u Srbiji. Izgrađeni početkom 20. veka u vreme cvetanja rečnog saobraćaja, ovi svetionici su jedini parni svetionici na čitavom toku Dunava (dugom 2.850 km), što ih čini apsolutnim arhitektonskim raritetiom u Evropi. Smešteni na ušću gde se mirni Tamiš uliva u moćni Dunav, oni već više od jednog veka svedoče o vremenu kada je Pančevo bilo važno lučko čvorište Austrougarske monarhije.

U ovom tekstu detaljno opisujemo istorijat izgradnje svetionika, njihove tehničke karakteristike, jedinstvenost u Evropi i kako ih danas posetiti.

Istorijski kontekst i potreba za obeležavanjem ušća

Početkom 20. veka, Pančevo je bilo bogat trgovački i industrijski grad sa izuzetno razvijenim rečnim saobraćajem. Iz luke na Tamišu svakodnevno su isplovljavali parobrodi puni piva iz Vajfertove pivare, sirove svile iz Svilare i žita iz banatske ravnice.

Međutim, plovidba noću i u uslovima guste banatske magle na samom ušću Tamiša u Dunav bila je izuzetno opasna. Dunav je na ovom mestu pravio brojne sprudove i nanose, a ulaz u uži tok Tamiša bio je teško uočljiv. Kako bi se obezbedila sigurnost plovidbe i olakšao rad rečnim kapetanima, ugarska državna uprava je donela odluku o podizanju trajnih svetionika.

Izgradnja i arhitektonske odlike (1909)

Kamen temeljac položen je 1908. godine, a svetionici su završeni i pušteni u rad 1909. godine.

Svetionici su projektovani kao kružne kule visine oko 6 metara, građene u stilu industrijske secesije:

  • Kameni temelji: Baza kule je izgrađena od masivnih, klesanih kamenih blokova koji su morali da izdrže udarce talasa Dunava i pritisak leda tokom zimskih meseci.
  • Žuta opeka: Telo kule je zidano od kvalitetne žute klinker opeke, otporne na vlagu i habanje, koja daje svetionicima prepoznatljivu toplu teksturu.
  • Gvozdene kupole: Na vrhu kule nalazi se kružna gvozdena galerija sa ogradom i staklena lanterna (kupola) u kojoj je bio smešten izvor svetlosti.
  • Svetlosni mehanizam: Prvobitno su u svetionicima gorele petrolejske lampe sa sočivima koja su pojačavala svetlost, a čuvari svetionika su svakodnevno morali da se čamcima prevoze do kula kako bi dopunili gorivo i očistili stakla. Kasnije je uveden plinski pogon, a danas su svetionici elektrifikovani i rade automatski.

Jedinstvenost – Zašto u paru?

Na celom plovnom toku Dunava, od Švarcvalda do Crnog mora, svetionici se obično grade kao pojedinačni objekti na kritičnim tačkama. Pančevački svetionici su jedinstveni jer su izgrađeni u paru – po jedan sa svake strane ušća (levi i desni toranj).

Kapetanima brodova koji su dolazili iz pravca Beograda ili Smedereva ovi tornjevi su služili kao "kapija" – prolazak tačno između dva svetla značio je bezbedan ulazak u plovni tok Tamiša i zaštitu od nasukavanja na peščane sprudove Forkontumaca (ostrva na kojem se nalazi plaža Bela Stena).

Propadanje, obnova i turizam danas

Nakon Drugog svetskog rata i smanjenja parobrodskog saobraćaja, svetionici su izgubili svoju primarnu navigacionu ulogu i prepušteni su propadanju. Tokom decenija, poplave i rečne struje su potkopale kamene temelje, a vandali su oštetili gvozdene kupole i pokrali delove konstrukcije.

Spasavanje ovih simbola grada započeto je početkom dvehiljaditih godina na inicijativu lokalnih ekoloških udruženja, umetnika i grada Pančeva:

  • Konzervacija i rekonstrukcija: Izvršeni su obimni građevinski radovi na stabilizaciji temelja pod vodom, čišćenju opeke i rekonstrukciji gvozdenih kupola prema originalnim Baumhornovim nacrtima.
  • Status zaštite: Svetionici su proglašeni za spomenike kulture od velikog značaja.
  • Turistička atrakcija: Do svetionika se može stići isključivo vodenim putem – čamcima ili kajacima koji kreću sa Tamiškog keja. Zalazak sunca na ušću, sa siluetama dva kamena tornja koji svetle u sumrak, predstavlja jedno od najlepših vizuelnih iskustava koje južni Banat može da ponudi.